Loop je vast in werk of privé? Dan kan een familieopstelling je misschien helpen. Bij deze therapie onderzoek je de relaties tussen je familieleden én eventuele knelpunten, en dat kan veel duidelijk maken. ‘Ik zag opeens waar het probleem zat.’

'Mijn ouders waren veel met mijn broer bezig'
“Verhelderend en tastbaar.” Zo omschrijft Lindsay (29) de eerste keer dat ze aan familieopstellingen deed. “Mijn therapeut vroeg me een aantal pionnen op tafel te zetten. De pionnen stelden mijn moeder voor, mijn vader, broer en ikzelf. Ik was achttien en liep al een tijdje bij de GGZ, omdat ik niet lekker in mijn vel zat. Mijn ouders waren altijd veel met mijn broer bezig geweest, hij heeft een zware vorm van autisme. Alhoewel ik dat snapte, was het voor mij niet makkelijk geweest als kind. Ik was jaloers en ook bezorgd, waardoor ik voor mijn ouders ging zorgen in plaats van zij voor mij. Het was de omgekeerde wereld. Het feit dat ik nooit kind had kunnen zijn werd me te veel.”

Gevoelsmatig zette Lindsay de pionnen op een voor haar kloppende plek. Alle poppetjes stonden ver uit elkaar en keken elkaar niet aan. Door er vervolgens met afstand naar te kijken viel bij Lindsay het kwartje.

"Dit hóórt niet, dacht ik. Mijn plek in het geheel was verkeerd. Als ik door mijn familie gezien wilde worden kon dat alleen op de momenten dat zij hun handen vrij hadden. De andere momenten moest ik voor mezelf zorgen. Dat hoorde niet zó vaak en zó lang achter elkaar. Die erkenning was fijn, maar ook pijnlijk. De opstelling gaf me zo’n enorm inzicht. En erkenning. Dat gevoel dat ik al jaren had, de last die ik ervaarde, dat klopte dus. Het gaf me rust.”

‘Dat gevoel dat ik al jaren had, de last die ik ervaarde, dat klopte dus. Het gaf me rust’

Dave Niks is familiepsycholoog en begeleidt families en organisaties. Volgens hem is familieopstellingen een heel verhelderende manier om naar een bepaald vraagstuk te kijken. “Een veel gehoorde opmerking is: ‘Ik zie het al’. Dan staan er bijvoorbeeld drie mensen in een cirkel bij elkaar, in harmonie, en eentje aan de andere kant van de ruimte. Of mensen staan met hun rug naar elkaar toe en kijken elkaar niet aan. Het is lastig om een probleem op te lossen als je elkaar niet in de ogen kijkt.”

Nieuwe inzichten
Oké. Even resumé. Wat is het nu precies? Lindsay deed een familieopstelling met pionnen, maar deze methodiek wordt ook vaak met ‘gewone’ mensen gedaan: zogenoemde representanten. Dat zijn geen familieleden, maar een groep onbekende mensen. Stel, je loopt tegen iets aan in het leven. Dat kan van alles zijn: er is ruzie in de familie, je bent overspannen of je hebt een issue met iemand op je werk. Dan kan een familieopstelling uitkomst bieden.

Als de begeleider samen met jou heeft vastgesteld welke mensen onderdeel uitmaken van het probleem, ga je deze mensen opstellen in de ruimte. Je wijst bijvoorbeeld iemand aan die je vader moet voorstellen, je moeder, zus, broer, tante of oom. Alles kan. En als laatste iemand die jou vertegenwoordigt. Vervolgens ga je achter elke representant staan en zet je hem of haar gevoelsmatig – door een hand op de schouder te leggen – op een bepaalde plek in de ruimte. Als iedereen opgesteld staat, ontstaat er een dynamiek die duidelijk voelbaar is.

“Er komt een bepaalde energie vrij,” legt Dave Niks uit. “Dat is moeilijk uit te leggen, dat moet je eigenlijk ervaren. Als begeleider vraag je op zo’n moment dan ook aan de representanten: hoe voel je je? En mogelijk daarna: welke beweging zou je willen maken om je anders te voelen? Doordat het onbekende mensen zijn, die niet onderdeel zijn van het probleem, kunnen ze vanuit hun gevoel bewegen. Mensen gaan bijvoorbeeld zo staan dat ze de ander aankijken. Of ze gaan óók in die cirkel staan, zodat ze zich niet langer buitengesloten voelen. Het probleem waar iemand tegenaan loopt wordt daarmee tastbaar. En dat kan inzicht geven.”

Zonder oordeel kijken
Lindsay: “Door de opstelling werd het me duidelijk dat ik het nodig had dat mijn ouders me zagen om wie ik werkelijk was. In de opstelling zeiden mijn ‘ouders’: ‘Ik zie je. Jij bent mijn kind.’ Ik kon de liefde echt voelen. Ik voelde ook dat ik er niet alleen behoefte aan had om kind te kunnen zijn, maar dat ik er ook récht op had. Maar ik kon een en ander ook vanuit het perspectief van mijn ouders bekijken. Ik zag in dat zij hun handen vol hadden gehad en dat ze me datgene wat ik nodig had gewoonweg niet altijd konden geven. Zij hadden op hun beurt ook voor hún ouders gezorgd. Zij waren ook maar gewoon mensen die een product waren van hun eigen opvoeding. Door de familieopstellingen kon ik mens en gedrag loskoppelen. En daardoor zonder oordeel naar mijn ouders kijken.”

Dat resulteerde er voor Lindsay in dat ze haar gevoel beter kon uitleggen aan haar ouders. “Voorheen kregen we altijd ruzie, maar doordat ik dit keer geen verwijten maakte maar het bij mezelf hield ontstond er een opening. Ik wilde gewoon aan hen vertellen hoe ik me voelde, zonder oordeel. Ik verwachtte ook niets van hen. Dat zorgde ervoor dat we nu een modus hebben gevonden om met elkaar om te gaan.”

De meerwaarde van familieopstellingen is volgens Dave Niks dat het inzichtelijk maakt welke beweging jíj zou kunnen maken, om voor rust en balans te zorgen in het familiesysteem. “Als jij iets anders doet, zal de ander daarop reageren,” zegt hij. “Actie zorgt voor reactie. Dus stel, je hebt continu ruzie met je jongere broer. En dat terwijl je juist zo met hem begaan bent, je hem vanuit een goed hart adviezen geeft en het beste met hem voor hebt. Je snapt er niets van. Tijdens een familieopstelling kan het volstrekt helder worden waar de angel zit. Door de opstelling zie je bijvoorbeeld dat je je – hoe goedbedoeld ook – als een moeder opstelt in plaats van als een zus. Door je vervolgens te gedragen als een zus kan de balans hersteld worden. Je broer voelt jouw verandering en zal daarop reageren. Familieopstellingen maken dus op een fysieke manier helder wat de kern van het probleem is.”

Don’t try this at home
Klinkt goed. Misschien leuk om tijdens een borrelavondje met vriendinnen te doen? Of tijdens kerst als je dood verveelt? Vriendin A kan dan mooi je vader spelen. En vriendin B je broer. “Dat zou ik niet doen,” zegt Dave Niks stellig. Tijdens familieopstellingen kunnen volgens de psycholoog namelijk zo veel emoties loskomen dat het effect juist averechts is. Je klachten kunnen erger worden. “Een goed opgeleide begeleider ziet wanneer je moet stoppen. Te vroeg stoppen is beter dan te laat.”

‘Door de familieopstellingen kon ik mens en gedrag loskoppelen'

Daarbij heeft een begeleider volgens Niks ook snel door wie er niét is opgesteld. “Misschien is er wel een tante in Amerika die niet is opgesteld, maar wél het zwarte schaap van de familie is en onbewust voor problemen zorgt. Of zijn er overleden familieleden die er wél bij horen, omdat zij invloed hebben op de onderlinge verhoudingen. Een begeleider kan dat soort dingen duiden.” Een goed coach of therapeut is dus erg belangrijk. “Lees erover, bekijk recensies en aanbevelingen en ga op je gevoel af,” zegt Niks. “De ene begeleider is de andere niet.”

Lindsay gaat in elk geval onafhankelijker en trotser door het leven dan vóór de familieopstelling. “Er kwam ruimte met de woorden: pap ik ben vijftig procent van jou, mam ik ben ook vijftig procent van jou, maar ik ben honderd procent van mezelf. Ik leid mijn eigen leven en ben verantwoordelijk voor mijn eigen geluk. We geven elkaar meer ruimte. Al staat onze handelswijze soms lijnrecht tegenover elkaar, er kunnen twee waarheden naast elkaar bestaan. Als het me te heftig wordt, bijvoorbeeld vanwege het autisme van mijn broer, denk ik terug aan de opstellingen en neem ik afstand zonder wrok. ”

Wat is familieopstellingen?
Het maken van een familieopstelling is een vorm van psychotherapie die in West-Europa geherintroduceerd werd door de Duitser Bert Hellinger. Therapeuten proberen door het opstellen van iemands ‘systeem van herkomst’ de niet direct zichtbare relaties tussen familieleden en knelpunten te herkennen en weg te nemen.

Omdat familieopstellingen niet wordt aangeboden vanuit het basisverzekeringspakket wordt het niet vergoed. Je zult dus zelf op zoek moeten naar een therapeut. De kosten lopen uiteen. Je vraag opstellen kost meestal tussen de € 75 en 135 per keer. Als representant erbij zijn varieert tussen de € 10-35 per persoon per dagdeel.