Wanneer gaan we rebelse vrouwen eens steunen?

Een ode aan de eigenzinnige vrouw

feminisme-rebelse-vrouwen-emancipatie-respect
by Isabel

Vrouwen die buiten de lijnen kleuren, we vinden er nogal wat van. En meestal niet in positieve zin. Te uitgesproken. Te ordinair. Te zelfstandig. Wordt het niet eens tijd dat we achter onze rebels gaan staan, in plaats van ze af te vallen?

Backstabben

“Heb je die foto van Kim Kardashian op Instagram gezien? Jezus, wanneer stopt ze eens met die verkapte porno van d’r?” We zitten bij elkaar in onze millennialbubbel, vrouwen van eind twintig, begin dertig. We praten over werk, het leven, de gemakken en ongemakken. En we roddelen. Over bekende en minder bekende vrouwen. Iemand vervolgt: “Ik vind die Sylvana Simons pas irritant. Ik weet dat ik het niet mag vinden, want powervrouw enzo, maar waarom moet ze altijd zo uitgesproken en righteous zijn?”

Dit tafereel klinkt je waarschijnlijk bekend in de oren. Hand omhoog wie zich weleens schuldig maakt aan het backstabben van andere vrouwen. Er zullen weinig vrouwen zijn die nooit in een vergelijkbare setting hebben plaatsgenomen, met verschillende protagonisten als gespreksonderwerp, maar een vergelijkbare insteek: het afvallen van andere vrouwen om jezelf beter te voelen. Volgens dr. Mariska Kret, onderzoeker cognitieve psychologie van de Universiteit Leiden, heeft roddelen een evolutionair nut. “We controleren ermee of binnen de groep alle neuzen dezelfde kant op staan en versterken onze band.” Roddelen vindt trouwens niet alleen onderling plaats, maar ook in de media en op social media worden vrouwen die afwijken van de norm, breed uitgelicht. Zo is Estelle Gullit een ordinaire voetbalvrouw die niets anders kan dan champagne drinken en geld uitgeven met Fred van Leer. Famke Louise is een aandacht vragende puber die met haar gerijm de zwarte cultuur doodslaat. En ken je dat (Instagram)model Emily Ratajkowski? Te bloot. Zangeres Anouk? Te veel kinderen. De vrouwen zijn te aanwezig, te uitgesproken, te ordinair, te afhankelijk of kiezen juist te veel voor zichzelf. Maar volgens wiens wetten?!

Mondje dicht

Denk maar eens aan het sprookje ‘De rode schoentjes’ van Hans Christian Andersen. Hierin spreekt het hele dorp schande van het weesmeisje dat haar dierbare rode schoentjes in de kerk draagt, want wat is ze ijdel! Ook elk ander sprookje vertelt ons hoe wij denken over vrouwen die hun eigen geluk en schoonheid vooropstellen. O wee als de vrouw zich laaft aan materiële zaken of te vaak in de spiegel kijkt. Ze krijgt boze stiefmoeders achter zich aan en wordt gestraft. De sprookjes vertellen het al eeuwen: meisje, gedraag je. Val niet op, wees niet anders, maar net zoals de rest. Val niemand lastig en houd je mondje dicht.

internationale-vrouwendag-feminisme-emancipatie
Chris MaddenGetty Images

We geloven misschien niet meer in sprookjes, maar de boodschap die erin verborgen zit, geven we generatie op generatie door via blogs, tijdschriften en social media. Want ook als je anno 2019 je kop boven het maaiveld uit steekt, word je pardoes neergemaaid. Zoals het meisje in ‘De rode schoentjes’ werd gestraft voor haar uitbundige dansschoenen tijdens de kerkdienst, zo worden vrouwen in het echte leven hardvochtig aangepakt als zij besluiten de veilige roedel te verlaten. Vrouwen die afwijkende standpunten innemen of zich anders gedragen dan de groep, kunnen op tegengas rekenen. Wanneer de vrouw zich vervolgens weigert aan te passen, is de heisa compleet. Help! Een vrouw doet wat ze wil! Dus in plaats van haar lef te vieren, gaan we op zoek naar haar zwakte.

Sprookjes vertellen het al eeuwen: meisje, gedraag je, wees niet anders dan de rest

Net als de bonobo’s

“Mensen zijn sociale wezens en vergelijken zich met anderen. Dit heet de sociale vergelijkingstheorie,” legt psycholoog Esra Yilmaz uit. “We gebruiken het gedrag en uiterlijk van anderen voor ons eigen zelfbeeld. Dat kan een bekende zijn of een wildvreemde op straat, maar is vaak wel iemand van hetzelfde geslacht. Zo bepalen we wat acceptabel gedrag is in onze maatschappij. Andere vrouwen zijn dus onze norm.” Een van de manieren om iemand terug te fluiten die zich niet aan de norm houdt, is slut shaming. Hiermee worden vrouwen omwille van bijvoorbeeld hun kleding of seksuele gedrag voor slet uitgemaakt. “Te sexy vrouwen worden als concurrentievervalsers gezien doordat vrouwen de aanbieders zijn op de seksuele markt,” vertelt Yilmaz. “Mannen vragen, maar de vrouw bepaalt de waarde van het product ‘seks’. Hoe makkelijker dit product te krijgen is, hoe nadeliger dat is voor vrouwen. Zij kunnen immers zwanger raken. Wanneer de ‘slet’ de waarde van seks aan het verlagen is, raken andere vrouwen in paniek. Het risico is namelijk dat het ‘sletterige’ gedrag de norm wordt, dat álle vrouwen dan hun seksuele gedrag moeten aanpassen en zo een groter risico lopen om zwanger te worden. Door het shamen proberen vrouwen dit te voorkomen.”

Het vergelijken en concurreren herkent wetenschapper Kret in haar onderzoek bij chimpansees en bonobo’s. “Zowel apen als mensen willen vrienden maken en doen hun best om een plek in de hiërarchie te bemachtigen. In mijn eigen vakgebied, de wetenschap, zie ik eenzelfde competitiedrang. Als het lastig is om aan de top te komen, is elkaar naar beneden halen helaas een manier om zelf boven water te blijven. Op sommige universiteiten wordt letterlijk tegen vrouwen die solliciteren, gezegd: we hebben al een vrouw. Dat werkt competitie in de hand. Het werkveld, de sfeer en het aantal beschikbare banen bepalen hoe wij met elkaar omgaan.”

Schelden op Sylvana

Die competitie voelen wij alleen bij vrouwen die een directe ‘bedreiging’ voor onze positie kunnen zijn, van liefdespotentieel tot zakelijk gewin. Het zal ons een worst wezen wanneer ons buurmeisje dunner is, terwijl wij juist gespierd willen zijn. Of een succesvolle loodgieter is, terwijl wij ons uiterste best doen in de modellenwereld. Volgens psycholoog Yilmaz is het onderlinge vergelijken van alle tijden, maar de laatste jaren wel toegenomen. Er zijn simpelweg meer mensen om onszelf mee te vergelijken. “Onze overgrootmoeder had alleen het buurmeisje en haar vriendinnen. Later kwamen hier beroemdheden bij. Die zag je zo nu en dan in een tijdschrift. Door social media hebben we nu een overdaad aan vergelijkingsmateriaal en potentiële concurrenten van wie wij hun hele levens onder de loep nemen. Van beroemdheden tot aan wildvreemden.” Jezelf toetsen aan al die honderd-en-een vrouwen hoeft overigens niet slecht te zijn. Wanneer een vrouw iets doet waaraan jij je ergert, wat je dwarszit of waarvan je jaloers wordt, werkt dit als een spiegel. Want ben jij (goh, wat toevallig) misschien precies daarover onzeker waar zij zo goed in is? Zo zegt jouw ergernis iets over een gemis in jou en dat maakt het interessant én bruikbaar.

In het geval dat een vrouw door het collectief wordt aangepakt, maakt dit juist de dominante, heersende ideeën zichtbaar. We zouden dit als groep kunnen aangrijpen om met elkaar in gesprek te gaan. Neem Sylvana Simons. Haar rebelse gedrag, waar iedereen iets van vindt, is nodig om onze maatschappij een beetje meer toekomstklaar te maken, ook al voelt dat soms nog onwennig (ja, we hebben het nu over het racismedebat). Hierdoor is ze goed voor liters gespreksstof bij de koffieautomaat. Ze wordt gelauwerd of verguisd, maar zeker niets ertussenin. “Het is prima dat mensen een mening over mij hebben,” vertelt Simons. “Mijn eigenwaarde is niet afhankelijk van hoe anderen mij beoordelen. Ik heb liever dát je een mening hebt, dan helemaal niet bijdraagt aan het gesprek.” Dat mensen zo door haar steigeren, komt volgens Simons doordat we niet weten wat we met zelfverzekerde vrouwen aan moeten. “Bepaald gedrag wordt als mannelijk gelabeld, terwijl vrouwen hetzelfde gedrag kwalijk wordt genomen.” Wat ze vindt van zusters die het niet voor elkaar opnemen? Ook dat begrijpt de politicus. “Stel: je zit in de boardroom tussen allemaal mannen die iets van mij vinden en je verdedigt mij, dan sla je je eigen ruiten in. Het is een vorm van zelfbehoud. Je moet op dat moment loyaliteit aan het team bewijzen, voor jou namelijk tien anderen. Ik begrijp het mechanisme, maar laten we het niet in stand houden. Het loont om te laten zien waarvoor je staat. Je zult zien dat dit juist wordt gewaardeerd, zeker in sectoren als het bedrijfsleven. Ook al komt die waardering niet per se hand in hand met populariteit.”

Nieuwe denkwereld

Het gedrag van rebelse vrouwen en het zich niet willen aanpassen, is altijd al van groot belang geweest. Vrouwen die buiten de gebaande paden van wat vrouwelijkheid is durven te treden en maling hebben aan de opgelegde regels van buitenaf, dat zijn vaak de vrouwen die later onze geschiedenisboeken in gaan en ruimte maken voor andere vrouwen om zichzelf te mogen zijn. In 2017 kwam de Nederlandse vertaling van ‘Good night stories for rebel girls’ op de markt. Een boek vol met, zoals de titel verklapt, verhalen over rebelse vrouwen. Van de eerste vrouwelijk farao Hatsjepsoet en schrijver/activist Maya Angelou tot aan tennisster Serena Williams en presidentskandidaat Hillary Clinton. Vrouwen die hun tijd vooruit waren (of nog steeds zijn) en ageerden tegen dat wat hen werd opgelegd. ‘Bedtijdverhalen voor rebelse meisjes’ is een kinderboek dat meisjes het zelfvertrouwen geeft om tegen de opgelegde sociaal geaccepteerde normen in te gaan. Om zelf een pad te bewandelen, vol met beren, waar je jouw eigen grenzen verkent en voor alle andere vrouwen muren afbreekt. Dát is waarom ongehoorzame vrouwen zo belangrijk zijn. Ze zijn verantwoordelijk voor revoluties en het openen van een nieuwe (denk)wereld. Als we met z’n allen onze uiterste best doen om de ster van ons eigen universum te worden in plaats van anderen te bekritiseren, kunnen we allemaal winnen.

“Bedenk: wat waardeer ik in een andere vrouw en hoe kan ik daarnaartoe werken?” adviseert Yilmaz. “Complimenteer elkaar daar vervolgens mee. Als we elkaar toch al observeren, kunnen we er beter iets positiefs van maken, waar we allemaal iets aan hebben.” Als je het complimenteren van een ander nog te eng vindt, begin dan bij jezelf. Zo start Sylvana Simons elke dag met een compliment aan zichzelf. “Als ik vrouwenbladen lees, gaat het vaak over vrouwen en hun onzekerheid en nooit over een vrouw die zegt tevreden te zijn. Al die producten, die door die onzekerheid worden verkocht, zijn een miljardenbusiness. Het is helemaal niet de bedoeling dat vrouwen zichzelf goed vinden zoals ze zijn. Ons wordt van jongs af aan verteld hoe we beter zouden kunnen zijn. Daar moeten we mee stoppen. We moeten elkaars bondgenoot worden en liefdevol aanmoedigen.” Haar gouden regel: zeg nooit iets over een ander wat je niet tegen die persoon zou zeggen.

Dus de volgende keer dat het geroddel ter tafel komt, ga dan bij jezelf te rade: wat is mijn eigen onzekerheid en angst waardoor ik deze progressieve vrouw niet omarm? Misschien word je even meewarig aangekeken door de groep, maar het evolutionaire nut van roddelen kan best tegen een stootje. Iemand moet de eerste zijn die tegen de stroom in zwemt. Dat kunnen we allemaal afzonderlijk doen, maar waarom zijn we niet samen de nieuwe stroom? Dat zou zo veel makkelijker zijn.

Advertentie - Lees hieronder verder
Meer van Psyche