Waarom we ons massaal inzetten voor het milieu, maar tóch blijven vliegen

Zolang we die vakantie naar Bali maar niet hoeven opgeven

Vliegschaamte
Christian VierigGetty Images

We proberen massaal minder vlees te eten, stappen over op kartonnen rietjes, scheiden ons afval en zetten ons op die manier massaal én ijverig (vinden we vooral zelf) in voor de planeet. Een milieu- en diervriendelijke levensstijl lijkt zelfs een heuse hype te worden. Zolang we er onze vakantie naar Bali maar niet voor hoeven opgeven.

Veruit het slechtst voor het milieu en de planeet is de co2-uitstoot van de vele vliegtuigen die dagelijks de wereld overvliegen om iedereen in zijn of haar wanderlust tegemoet te kunnen komen. Backpacken doen we het liefst zo ver mogelijk van huis, maar ook voor een tweeweekse vakantie trekken we tegenwoordig naar verre, tropische oorden. En dat dus met de wetenschap dat het slecht is voor het klimaat. Want beweren dat je niet beseft dat we de planeet meer een plezier doen wanneer we minder vliegen dan wanneer we door kartonnen rietjes drinken, gelooft anno 2020 zelfs je conservatieve buurman niet meer.

Vliegschaamte in de praktijk

Vliegschaamte – het woord dat in 2018 al genomineerd werd voor het Van Dale woord van het jaar – lijken we in zekere zin dus wel te erkennen. Ja, we weten dat we ons zouden moeten schamen als we met het vliegtuig de hele wereld over reizen, en dat we ons zouden moeten schamen als we daarmee onze principes ten opzichte van het klimaat éven overboord gooien voor – auch – ons plezier.

Maar weten dat we ons zouden moeten schamen en ons ook daadwerkelijk schamen is wel degelijk iets anders. Uit onderzoek van 3Vraagt is gebleken dat zeven op de tien jonge mensen geen last hebben van vliegschaamte. De reden daarvoor heeft vooral met de kosten en tijd te maken. Als je relatief goedkoop lange afstanden wilt reizen is er niet echt een alternatief, zo luiden de meeste argumenten. Dus waarom zou je je dan schamen?

Duurzaamheid in de maatschappij

Recente cijfers van het Nederlandse Bureau voor Toerisme bevestigen deze instelling. Zo kozen we in 2019 – hou je vast – zelfs váker voor het vliegtuig dan voor de auto ten opzichte van de jaren ervoor. Het aantal vliegreizen nam toe met 3 procent en het aantal autoreizen nam af met 3 procent. Als reden voor die verschuiving worden tevens gemak en aanbod op de vliegvakantiemarkt (oftewel: de kosten) genoemd.

"Mensen kiezen ervoor om tijdens hun vakantie naar de zon te gaan", legt onderzoeker Marieke Politiek uit aan NOS. Volgens haar verruilen we België en Frankrijk steeds vaker voor Bali en Florida, en lijken we in het maken van die keuze het klimaat niet echt mee te nemen. "Er is in de maatschappij veel aandacht voor duurzaamheid, maar in het gedrag zien we dat niet terug", zegt de onderzoeker over hoe we ook daadwerkelijk handelen naar aanleiding van dat wat we weten en belangrijk zeggen te vinden.

Verschil tussen 'vliegschuld' en 'vliegschaamte'

Betekent dat dan dat we het klimaat toch niet zo belangrijk vinden als we beweren, of is er hier iets anders aan de hand? Verschillende onderzoekers en duurzaamheidsdeskundigen beweren dat de term vliegschaamte niet helemaal op z'n plek is. "Schaamte is de verkeerde emotie", legt hoogleraar psychologie Ap Dijksterhuis aan NOS uit. "Dat betekent dat je te druk bent met wat andere mensen van jou vinden. Ik zou 'vliegschuld' toepasselijker vinden, omdat er misschien mensen zijn die een schuldgevoel richting het milieu hebben."

Wat precies het verschil tussen 'vliegschuld' en 'vliegschaamte' is, legt NRC-journalist Floor Rusman helder uit. Volgens haar zit het verschil 'm vooral in het sociale aspect dat schaamte met zich meebrengt. In het geval van 'vliegschuld' – waar volgens onderzoekers dus eerder sprake van lijkt te zijn dan van 'vliegschaamte' – voel je je slecht over een keuze die je hebt gemaakt, en dus over iets wat je doet. Als je 'vliegschaamte' ervaart, dan voel je je slecht omdat dat wat je doet, maakt wie jij bent, en hoe anderen naar je kijken. Of zoals Rusman het geheel gevat omschrijft: "Die schaamte (vliegschaamte, red.) gaat niet over het vliegen zelf, maar over de effecten ervan op het imago en het zelfbeeld van de vlieger. Nu is hij of zij, in de ogen van anderen én van zichzelf, iemand die weet dat vliegen slecht is, en het toch doet. En daarom wordt schaamte vaak gezien als een lelijke emotie en schuld als een nobele." Of met andere woorden: in tegenstelling tot vliegschaamte kunnen we met het gevoel van vliegschuld prima (of in ieder geval: makkelijker) leven, vooral als we ook de 'voordelen' van het vliegen – het gemak, de kosten en de afstand – daarin meenemen.

Overgangsfase

Tot slot benadrukt Rusman niet alleen dat de term 'vliegschaamte' dus niet helemaal lekker de lading dekt, maar ook dat die term suggereert dat het vliegtuig nemen een groter (spreekwoordelijk) maatschappelijk misdrijf is dan het in het echt misschien is. In de praktijk wordt vliegen eigenlijk nog steeds heel normaal gevonden, net zoals vlees eten en melk drinken. En juist omdat we momenteel in die overgangsfase zitten – van het milieu als niets meer dan de omgeving waarin we leven en waar we niks voor hoeven doen, tot het milieu (of eigenlijk: de klimaatverandering) als een grote zorg en iets waar we ons optimaal voor moeten en willen inspannen – zijn we al trots op onszelf als we die vegaburger bestellen en een cocktail slurpen door een stuk karton.

Advertentie - Lees hieronder verder
Meer van Talking points