Milou Deelen over straatintimidatie

Tijd dat het stopt, dus

milou-deelen-straatintimidatie
Jasper Rens van Es

‘Psst, hey meisje’, ‘Lekkere tieten hoor!’ Vrijwel elke vrouw heeft op straat weleens zo’n opmerking naar haar hoofd gekregen. Zogenaamd als compliment, maar daar heeft straatintimidatie niets mee te maken. Tijd dat het stopt, dus.

Straatintimidatie

Ik zal het nooit vergeten: het moment dat ik me realiseerde dat ik onder mijn rokje werd gefotografeerd. Anderhalf jaar geleden werkte ik bij Waterkant, een tropische horecaplek in hartje Amsterdam. Het was een loeiwarme dag, dus ik droeg een rokje. Een meneer bestelde bij mij een biertje, en de Surinaamse cassave met bakkeljauw. Nadat ik zijn drankje had gebracht, maakte ik een groepsfoto van de mensen aan de tafel voor hem. Terwijl ik die foto maakte, zag ik dat de biertjes-meneer een foto maakte – onder mijn rokje. Ik griste de telefoon uit zijn handen, en zag, inderdaad, de gemaakte foto’s.

Nadat ik de foto’s had verwijderd, gaf ik zijn telefoon terug en vroeg wat hem bezielde. “Het was maar een grapje,” was zijn antwoord. Met knikkende knieën liep ik naar mijn collega’s, waarna mijn manager de man vriendelijk doch dwingend verzocht te vertrekken. Het voelde alsof deze man mijn vrijheid had aangetast. Niet alleen door het maken van die foto’s, maar omdat ik me realiseerde dat grensoverschrijdend gedrag niet alleen gebeurt in donkere steegjes, maar ook op klaarlichte dag op een overvol terras.

Echt niet alleen bepaalde groepen

Upskirting – stiekem onder iemands rokje foto’s of video’s maken is slechts één ding waar vrouwen in de publieke ruimte mee te maken krijgen. Fluiten, zwaaien, spugen, sissen, uitschelden: 83% van de Amsterdamse en 84% van de Rotterdamse vrouwen tussen de 15 en 34 jaar krijgt hier weleens mee te maken, blijkt uit onderzoek van de gemeenten Amsterdam en Rotterdam. (Dit zijn de enige steden waarvan cijfers bekend zijn.) Slechts een klein deel daarvan doet aangifte. Misschien heeft dit kleine percentage aangiftes ermee te maken dat straatintimidatie pas sinds vorig jaar 1 januari verboden is in Rotterdam en Amsterdam. Waarom zou je aangifte tegen iets doen dat toch niet strafbaar is? De derde stad die dit gedrag niet langer tolereert is Tilburg. In deze drie steden kun je een boete (van maximaal 4100 euro) krijgen, of (maximaal) drie maanden cel, mocht je iemand bespugen, in het nauw drijven, ‘per ongeluk’ omverlopen, of seksueel getinte of denigrerende opmerkingen naar iemands hoofd slingeren.

Overigens valt fluiten en sissen niet onder dit verbod – dat is niet per definitie een verstoring van de openbare orde. Het zijn vooral vrouwen die op straat op hun hoede moeten zijn. Volgens Marijke Naezer, onderzoeker op het gebied van genderstudies aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, past dat in een bredere trend. “Plegers van seksueel geweld zijn meestal mannen, de slachtoffers meestal vrouwen. Straatintimidatie gaat om machtsstructuren waarbij mannen leren dat ze mogen zeggen wat ze willen over wie, wanneer en hoe ze maar willen – vooral over vrouwen.

'Een onbekende na sissen is geen compliment'

Mannen worden ook weleens lastiggevallen, vooral LHBTQ’ers, maar ook daarvoor geldt dat de plegers vooral mannen zijn.” Daders zijn dus vooral mannen – in mijn geval was dat ook zo. “Maar wat voor man dan? Hoe zag hij er dan uit?” werd me meer dan eens gevraagd. Het bleek dat de vrienden die dat vroegen vooral benieuwd waren naar de huidskleur van de man. Het stereotype beeld dat vooral jongens met een migratieachtergrond nafluiten en sissen, noemt Naezer een kwalijke zaak. “Mensen die zeggen dat het alleen gedaan wordt door bepaalde groepen, zoals etnische minderheden of lageropgeleiden, maken zich schuldig aan stereotypering. Het is een afleidingsmanoeuvre om de pijnlijke werkelijkheid niet te hoeven erkennen. Namelijk dat seksueel grensoverschrijdend gedrag door alle lagen poesjeeeee!’ van de samenleving heen gaat.

Victim blaming

Tachtig tot ruim negentig procent van de slachtoffers van straatintimidatie negeert het gedrag. “Als je er als vrouw tegenin durft te gaan, krijg je naar je hoofd dat je een vieze hoer bent, of word je weggezet als preutse kouwe kikker,” vertelt Naezer. “Of ze gaan gewoon door, blijven je achtervolgen. Als je als meisje nee zegt, wordt er vaak over je grens gegaan. En dat wordt ook genormaliseerd in onze cultuur, bijvoorbeeld in films zoals ‘Love actually’, waarin stalkingals iets romantisch wordt neergezet. Terwijl het zou moeten zijn: nee is nee.” Ik behoor ook tot die tachtig tot ruim negentig procent. Het liefst loop ik door als iemand naar me joelt of kusgeluiden maakt. Van de sterke vrouw die ik ben, verander ik op slag in een kwetsbaar meisje. Zeggen dat je er niet van gediend bent heeft toch geen zin, denk ik dan. Door een man op zijn gedrag aan te spreken (waar waarschijnlijk toch niet goed op wordt gereageerd), werp je niet ineens het hele patriarchaat omver. Maar, weet ik inmiddels, alle kleine beetjes helpen. Toen ik me dat realiseerde besloot ik na mijn ‘rokjesincident’ het gedrag níét te negeren.

Ik schreef een ingezonden brief naar Het Parool gericht aan de man die mij onder mijn rokje fotografeerde. Deze brief ‘Hallo meneer bezoeker van Waterkant’ werd gepubliceerd en naast veel lof kreeg ik vooral online een behoorlijke bak stront over me heen. “Wie werkt er nou ook in een kort rokje?” las ik vaak in de Facebook-comments. Een regelrechte vorm van victim blaming, waarbij de schuld bij het slachtoffer wordt gelegd in plaats van bij de dader, en een veelgebruikte manier om een vrouw haar mond te snoeren. Een andere manier om een vrouw het zwijgen op te leggen, is om seksueel overschrijdend gedrag af te doen als grap. “Het was maar een grapje,” was ook wat de meneer tegen mij zei. Een slap excuus, want grappig was het allerminst.

Upskirting

In september 2018 dook ‘RTL Nieuws’ in een online netwerk van rokjesgluurders waarin leden foto’s delen. Wat bleek? Honderden Nederlandse vrouwen waren in publieke ruimtes onder hun rok gefilmd. Gluurders geven elkaar tips (“Doe in de supermarkt net alsof je iets uit het onderste schap pakt”) – en hebben een stappenplan in het geval ze worden gepakt. Zeggen dat het een grap was is een populair excuus, aldus een van de leden. Upskirting is in Nederland (nog) niet strafbaar. Mede dankzij de strijdbare Gina Martin is het in Engeland en Wales sinds januari verboden. De 26-jarige vrouw voerde campagne voor het strafbaar stellen nadat zij op een muziekfestival onder haar rok werd gefotografeerd. In Nederland werkt het ministerie van Justitie en Veiligheid aan een wet waarmee upskirting strafbaar wordt, als het goed gaat treedt de wet dit jaar in werking. Gluurders kunnen een gevangenisstraf van een jaar krijgen. Verspreiden ze de beelden, dan kunnen ze (maximaal) twee jaar de cel in.

Stichting Stop Straatintimidatie gaat sinds 2016 de barricade op voor het uitbannen en strafbaar stellen van straatintimidatie. Met succes: afgelopen december werd de eerste boete óóit uitgedeeld, door een speciaal straatintimidatie-handhavingteam, aan een 36-jarige Rotterdammer die meerdere vrouwen op straat lastigviel. Criticasters van het straatintimidatieverbod zeggen dat het moeilijk te handhaven is. Lotte Feenstra van Stop Straatintimidatie noemt dit een non-argument. “Veel verboden zijn moeilijk te handhaven, maar dat is geen reden om het niét strafbaar te stellen. Hondenpoep op straat laten liggen is ook verboden – maar het is onmogelijk om iedereen in de gaten te houden die dat doet. Over dat verbod wordt niet gediscussieerd, maar over straatintimidatie wel. Dat deze man is beboet, laat zien dat het wél kan.”

De vrouw is een hoer, de man stoer

Steeds meer jonge vrouwen pikken ongewenst gedrag niet meer. De 22-jarige Noa Jansma ging in september 2017 gigantisch viral nadat ze selfies had genomen met de mannen die haar nafloten op straat, en die foto’s plaatste op haar Instagramaccount #dearcatcallers. Ook de zestienjarige Ambrien Moeniralam trok in januari veel mediaaandacht nadat ze vulgaire teksten die naar vrouwen en mannen worden geroepen een jaar lang verzamelde en die op stoeptegels krijtte. Dat deed ze “om aandacht te vragen voor een onderwerp waarvan veel mensen niet weten dat het een probleem is.”

Een probleem is het zeker. Vrouwen die regelmatig straatintimidatie ervaren, kunnen last krijgen van negatieve psychosociale gevolgen. De Verenigde Naties heeft straatintimidatie daarom in 2013 erkend als een mensenrechtenschending. Volgens criminologen van de Erasmus Universiteit weten veel vrouwen niet beter en zijn ze eraan gewend. Ze passen hun gedrag aan: vermijden oogcontact, omzeilen bepaalde plekken of doen alsof ze aan het bellen zijn. Het is dus maar goed dat iets wat zolang onder het tapijt is geschoven, onder de aandacht wordt gebracht. Dat vrouwen gewend zijn aan de intimidatie klopt volgens Naezer. “Straatintimidatie wordt gefaciliteerd, aangemoedigd en genormaliseerd door onze cultuur. Als heteroman is het cool om te laten zien dat je geïnteresseerd bent in vrouwen. Het idee van ‘de vrouw is een hoer, de man is stoer’ heerst nog steeds. En vrouwen worden sowieso vaak beoordeeld op hun uiterlijk. Als Angela Merkel speecht bijvoorbeeld, gaat de helft van de reacties over haar kleding, een kwart over haar lichaam en gezicht, en als ze geluk heeft: een kwart over de inhoud. Hierdoor reproduceren we steeds weer het idee dat het normaal is om over het uiterlijk van vrouwen te oordelen en dat oordeel uit te spreken, vooral als je een man bent.”

We mogen ook niets meer

Het zijn vaak de mannen die vinden dat ze ‘tegenwoordig niks meer mogen in deze maatschappij’ en roepen dat het ‘gewoon een compliment’ was. Dat is (natuurlijk) niet waar. Heel veel mag, alleen roepen we nu halt tegen grensoverschrijdend gedrag dat ten koste gaat van een groep in de samenleving: vrouwen. Complimenteren is natuurlijk hartstikke leuk. “Alleen een compliment draait om wederzijds enthousiasme en gepastheid in bepaalde situaties,” legt Naezer uit. “Een onbekende op straat nasissen is geen compliment, maar een lompe, intimiderende en denigrerende manier om te laten zien dat je macht over iemand hebt. En, wie is er óóit succesvol geweest in het veroveren van een meisje door ‘ik wil je neuken’ te roepen?

'Mannen leren dat ze mogen zeggen wat ze maar willen, over wie en hoe'

Dat is geen versierpoging – dat is seksueel overschrijdend gedrag.” Er zijn vrouwen die het niet zien als seksuele bejegening, maar die blij zijn dat ze ‘nog’ worden nageroepen. Volgens Lotte Feenstra van Stop Straatintimidatie verschilt het per persoon wanneer iemand zich geïntimideerd voelt. “Misschien ervaart de een het als iets positiefs, terwijl de ander het ziet als een bedreiging. Maar we kunnen het erover eens zijn dat niemand het leuk vindt dat veel vrouwen hun gedrag moeten aanpassen. Dat ze geen kort rokje of shirt met decolleté aandoen, omdat het reacties van mannen zou uitlokken.”

Hou gewoon je mond, man

Het is maar goed dat Amsterdam, Rotterdam en Tilburg duidelijk maken dat ze dit gedrag niet tolereren door het te beboeten. Maar hoe pakken we het onderliggende probleem aan: dat mannen vrouwen niet langer op straat om seks vragen en dat verdedigen als compliment? En dat vrouwen alles aan kunnen trekken wat ze willen zonder zich onveilig te voelen? Naezer zegt daarover: “Seksueel geweld is vooral een mannenprobleem, dus het is goed dat we het begrip ‘mannelijkheid’ aan de orde stellen. Er is een cultuuromslag nodig, waarin we seksueel grensoverschrijdend gedrag niet normaal vinden en elkaar respecteren en behandelen als mensen, in plaats van als lustobjecten. We moeten af van het achterhaalde idee dat mannen ‘nou eenmaal’ (heteroseksuele) jagers en testosteronbommen zijn en dus vrouwen mogen lastigvallen.”

'We moeten af van het achterhaalde idee dat mannen ‘nou eenmaal’ (heteroseksuele) jagers '

Het is belangrijk dat er in Nederland gewerkt wordt aan een wet die straatintimidatie verbiedt en dat dit debat vaak gevoerd wordt. Maar laten we ook zorgen dat mannen zich aangesproken voelen. Uiteindelijk zijn zij degenen die moeten leren hun mond te houden als er een vrouw langsloopt. Ik blijf korte rokjes dragen en de jongen of man die een denigrerende seksistische opmerking naar mijn hoofd slingert, kan rekenen op een heel grote bek.Of boete.

Advertentie - Lees hieronder verder
Meer van Wil je weten